कृत्रिममेधाArtificial Intelligence

अद्यतनकाले वयम् एकं शब्दं सर्वत्र शृणुमः। सः शब्दः “कृत्रिममेधा”। आङ्ग्लभाषायां “Artificial Intelligence” इति वयं जानीमः। कृत्रिममेधा (संक्षेपेण "कृ.मे." इति निर्दिशाम) अस्माकं जीवनानि संपूर्णतया परिवर्तनं करिष्यति इति केचन जनाः वदन्ति। अन्ये केचन जनाः तु कृ.मे. मनुष्येभ्यः आपदा भवितुम् अर्हति इति विश्वसन्ति। यत्किमपि, कृ.मे. इत्युक्ते किम्?

तत् अवगन्तुम्, एकवारं कृत्रिममेधा शब्दात् "कृत्रिम" भागं त्यक्त्वा चिन्तयाम। मनुष्याणां बुद्धिः अस्ति। जन्तूनां अपि बुद्धिः अस्ति इति वयम् अवलोकयामः एव। तत् तु मनुष्याः जन्तवः च मेधां कथं प्राप्नुवन्ति? किं तेभ्यः उत्तमम्, किम् अपायकरम् इति ते कथं जानन्ति? प्रतिवारं कोऽपि तान् निर्देशःन् न ददाति खलु। किं रहस्यम्?

अधिकाः मनुष्याः विद्यालयेषु अध्ययनं तु कुर्वन्ति, परन्तु सर्वे मनुष्याः न। ये जनाः विद्यालयेषु गतवन्तः, ते तेषां सर्वं ज्ञानं केवलं विद्यालयेभ्यः न प्राप्नुवन्तः। जन्तवः केषु अपि विद्यालयेषु न गच्छन्ति एव। परन्तु, यदि कोऽपि विद्यालये अध्ययनं न करोति, तर्हि तस्य मेधा प्रज्ञा च न भवन्ति इति वक्तुं न शक्यते। तत् तु जनाः एषस्य लोकस्य विषये कुतः, कथं मेधां ज्ञानं च प्राप्नुवन्ति? व्यापकरूपेण "अवलोकनम्" द्वारा प्राप्नुवन्ति इति वक्तुम् अर्हति।

अवलोकनं कथं चलति? उदाहरणार्थं विभिन्नेषु जन्तुषु वयं कथं शुनकान् अभिजानन्ति इति स्वीकुर्मः। शुनकाः अनेके रूपेषु, परिमाणेषु, वर्णेषु च सन्ति। सर्वेषां शुनकानां जातीनां विशेषान् वयं विद्यालयेषु न पठामः। अथवा सर्वेषां जातीनां शुनकानां चित्राणि वयं पुस्तकेषु न दृष्टवन्तः। परन्तु, वयं पूर्वं विशेषतया तादृशं शुनकम् न दृष्टवन्तः चेत् अपि वयं तं शुनकम् इति अभिज्ञातुं शक्नुमः। एतत् प्रतिमानाभिज्ञानम्एन संभवति। यदा वयं एकस्य विषयस्य कानिचन उदाहरणानि पश्यामः अथवा पठामः, तदा न केवलम् तानि उदाहरणानि जानीमः, परन्तु तस्य विषयस्य प्रतिमानम् अभिज्ञातुम् अपि ज्ञास्यामः। वयं केचनां शुनकानां चित्राणि दृष्ट्वा, शुनकानां विषये एकं प्रतिमानम् अभिजानीमः। तं प्रतिमानम् उपयुज्य वयं अस्माकं मस्तिष्केषु शुनकस्य प्रतिकृतीं निर्मामः — शुनकः ईदृशः दृश्यति, ईदृशः भषति, ईदृशः चलति, इत्यादि। एवं प्रकारेण अवलोकनस्य साहाय्येन वयं लोकस्य विषयाणां प्रतिकृतीः निर्मामः।

अत्र विषयद्वयं स्मर्तव्यम्:

सर्वाणि प्रतिकृतीः समानरूपेण कुशलाः न भवन्ति, यतः प्रतिकृतीनां कुशलाःता तानि कति, कीदृश उदाहरणानि उपयुज्य निर्मितं इति उपरि निर्भरं भवति। उदाहरणार्थं — यदा मम पुत्री एकवर्षीया आसीत्, तदा सा एकम् एव जन्तून् (गजः) जानाति स्म। तत् कारणात् यद्यपि अहं एकस्य शुनकस्य अथवा मार्जारस्य चित्रं दर्शयामि स्म, तथापि सा तं "गजः" एव वदति स्म। अतः विविधान् उदाहरणान् उपयुज्य प्रतिकृतीः निर्माणं कर्तुं महत्वपूर्णम्।

प्रतिमानाभिज्ञानम् सर्वदा सम्यक् न भवति। उदाहरणार्थं वयं एकं शृगालःं अथवा वृकःं दृष्ट्वा, सः शुनकः इति भावितुं अर्हन्ति। कारणं शुनकाः, शृगालाः, वृकाः च किञ्चित् सदृशाः दृश्यते। तथापि, यदा तथ्यज्ञानम्ं नास्ति, तदा प्रतिमानाभिज्ञानम्ं पर्याप्तं वारं सम्यक् उत्तराणि प्राप्तुम् अस्माभ्यं साहाय्यं करिष्यति।

अस्तु। एतावत् पर्यन्तं वयं मनुष्याः अवलोकनेन प्रज्ञां कथं प्राप्नुवन्ति इति दृष्टवन्तः। परन्तु अद्यतनकाले सङ्गणकैः विना किमपि कार्यं न चलते इति सर्वे जानीमः। पारम्पर्येण सङ्गणकानि तन्त्राम्शाभियन्ताएन लिखिता निर्देशःन् अनुसृत्य चलन्ति। ते सङ्गणकनिर्देशाः आङ्ग्लभाषायां "computer programs" इति उच्यन्ते। एताः निर्देशःः नियमाणाम् उपरि आधारिताः। एकवारं निर्देशःन् लिखित्वा, यत्किमपि वारं चालयतुम् शक्यते। तद्वारा मनुष्याणाम् अपेक्षया सङ्गणकानि दोषैः विना, न्यूनसमये कार्यान् कर्तुं शक्नुवन्ति।

अत्र सङ्गणकानां विषये तदैव प्रश्नः पुनः उद्भवति। यदा वयं नियमान् न जानन्ति, तदा किं करणीयम्? नियमैः विना सङ्गणकनिर्देशाःन् कथं निर्मितुं अर्हति? उत्तरं पुनः "अवलोकनम्" एव भवति। सङ्गणकानि नेत्रैः कर्णैः च विना अवलोकनं कथं कुर्वन्ति? आम्, भवन्तः सम्यक् ऊहितवन्तः — दत्तांशः। कोऽपि प्रकारस्य दत्तांशः भवतु, सङ्गणकविधिकल्पःाः तं सङ्ख्यासु परिवर्तनं कृत्वा विश्लेषयन्ति। यदि वयं समीचीनैः सङ्गणकविधिकल्पःैः पूर्वदत्तांशःम् दत्त्वा चालयन्ति, तर्हि सङ्गणकानि तस्मिन् दत्तांशःे स्थितानि प्रतिमानम्ानि अभिज्ञात्वा, निर्देशःान् परिभाषाां कृत्वा, एकं प्रतिकृतीं निर्मान्ति। एवं सङ्गणकया प्राप्ता मेधा "कृत्रिममेधा" इति उच्यन्ते।

यद्यपि सङ्गणकविधिकल्पःाणां गणितीय आधाराः बहुकालात् सन्ति, तथापि कृ.मे. अद्यतनकाले एव कथं वृद्धिः अभवत्? यतः सङ्गणकशक्तिः, सङ्ग्रहक्षमता मेघगणन रूपेण बहु अधिकाः अभवन्। एवं अद्यतनकाले कृ.मे. सर्वत्र दृश्यते।

उपयोगितायाः आधारेण वयं कृत्रिममेधाप्रोद्योगिकीं द्विधा विभक्तुं शक्नुमः।

विवेचकमेधाप्रौद्योगिकी प्रतिगमनम्ं, वर्गीकरणम्ं, समूहीकरणम्ं च इत्यादीनि विविधानि कार्याणि कर्तुं शक्नोति। उदाहरणार्थम् —

यथा तस्याः नाम सूचयति, तथा एषा प्रोद्योगिकी मनुष्याणां पृच्छाःभिः नूतनानां वस्तूनां निर्मितुं शक्नोति। उदाहरणार्थम् —

यथा वयं पश्यामः, तथा कृत्रिममेधा द्वारा अनेके अनेके लाभाः सन्ति, किन्तु संशयाः, भयानि अपि सन्ति इति वक्तव्यम्। कृत्रिममेधाम् उपयुज्य वञ्चकाः मिथ्यासमाचारःान्, मिथ्याचित्राणि, मिथ्याचलचित्राणि च निर्माणं कृत्वा, प्रसारयित्वा, अस्माकं समाजे बहून् समस्यान् सृजन्ति। कदाचित् यद्यपि दुरुद्देशः नास्ति, तथापि दत्तांशः सम्यक्, पर्याप्तं न भवितुं कारणात्, कृत्रिममेधायाः पूर्वानुमानम्ानि, उत्तराणि, रचनाः च असाधूनि भवितुम् अर्हति। विशेषतया सर्जनात्मकमेधायाः क्षमतानां कारणात्, जनाः तेषां आजीविकाः नष्टितुं अर्हन्ति इति चिन्ताः अपि बहूनि सन्ति।

उपसंहारार्थम्, कृ.मे. एका उद्दीपका, सुशक्ता च प्रोद्योगिकी अस्ति, यः अस्माकं जीवनानि पूर्वमेव प्रभावितुं करोति। यद्यपि वयं सर्वे प्रायः कृत्रिममेधायाः विशेषज्ञाः न भवन्ति, तथापि सर्वे तस्याः विषये न्यूनातिन्यूनं मूलभूतभावनाः ज्ञातुं, अवगन्तुं प्रयत्नं करणीयम्।