तुलसीदासस्य आञ्जनेयदर्शनम्Tulasīdāsasya Āñjaneyadarśanam · Tulsidas's Vision of Anjaneya

तुलसीदासः पञ्चदशे शताब्दे यमुनानदीतीरे राजपुरग्रामे जातवान्। तस्य व्यावहारिकनाम 'रामबोला' आसीत्। तस्य परिणयः यौवने रत्नावली नाम युवत्या सह आसीत्। पत्नीं प्रति तस्य बहुप्रीतिः आसीत्। एकस्मिन् दिने, पूजाकार्यक्रमस्य अनन्तरम् —

रामबोला — भवती कुत्र गच्छति यान्पेटिकां नीत्वा?

रत्नावली — अहं मम जनकस्य गृहं गच्छामि। मासत्रयानन्तरम् आगमिष्यामि। भवान् स्वस्य ध्यानं करोतु। कुशली भवतु।

रामबोला — मासत्रयं वा? दीर्घकालम् अस्ति। भवत्या विना भवितुं न शक्नोमि। अहम् अपि भवत्या सह गच्छामि।

रत्नावली — भवतः प्रीतिः मयि अधिका अस्ति। यदि भवान् एतां प्रीतिं स्वल्पम् अपि रामं प्रति दर्शयति, तर्हि शीघ्रं रामस्य साक्षात्कारम् प्राप्तुं शक्नोति खलु।

रामबोला गम्भीरतया चिन्तितवान्। तस्य बुद्ध्याः परिवर्तनम् अभवत्। सः काशीपुण्यक्षेत्रं गत्वा, भगवत्चिन्तनम् कृतवान्। सः अन्यानि पुण्यक्षेत्राणि अपि गतवान्। काशीनगरे नरहरि आनन्दस्वामी नाम गुरुम् प्राप्तवान्।

गुरुः — अहं भवते रामतारकमन्त्रम् ददामि। भवान् श्रुत्वा अनुवदतु। "श्री राम जय राम, जय जय राम"

रामबोला — "श्री राम जय राम, जय जय राम"

गुरुः — उत्तमम्! शीघ्रमेव रामस्य अनुग्रहम् प्राप्तिरस्तु!

एवं रामतारकमन्त्रं प्राप्य, रामबोला नित्यं जपम् करोति स्म। सः जपं कृत्वा, गङ्गानदीतीरे स्थिते एकस्मै वृक्षाय तर्पणम् ददाति स्म। कस्यचित् समयस्य अनन्तरं सः वृक्षः उन्नतः अभवत्। एकस्मिन् दिने, वृक्षात् कश्चन दिव्यपुरुषः प्रकटितः।

दिव्यपुरुषः — भोः रामबोला! अहं भवता अर्पित जलेन सन्तुष्टः अस्मि। भवान् किम् इच्छति?

रामबोला — भोः देव! भवान् कः? किमर्थं माम् पृच्छति भवान्?

दिव्यपुरुषः — अहम् इतः पूर्वं ब्रह्मराक्षसः आसम्। पापकर्मवशात् अहं एतस्मिन् वृक्षे उषितवान्। भवतः पवित्रं राममन्त्रजलं मम सर्वपापानि प्रक्षालितवत्। इदानीम् अहं दिव्यलोकम् प्रतिगच्छामि। कृतज्ञतया अहं भवते साहाय्यं कर्तुम् इच्छामि। भवान् किम् इच्छति? वदतु।

रामबोला — अहं रामस्य अनुग्रहम् इच्छामि। रामस्य साक्षात्कारं कथं प्राप्नोमि इति सूचयतु।

दिव्यपुरुषः — आञ्जनेयः रामस्य प्रियभक्तः। केवलम् आञ्जनेयस्य अनुग्रहेण रामस्य साक्षात्कारं भवान् प्राप्तुं शक्नोति।

रामबोला — अहम् आञ्जनेयस्य अनुग्रहं कथं प्राप्तुं शक्नोमि?

दिव्यपुरुषः — यत्र यत्र रघुनाथकीर्तनं तत्र तत्र कृतमस्तकाञ्जलिम् । बाष्पवारि परिपूर्ण लोचनं मारुतिं नमत राक्षसान्तकम् ॥ यदा यदा यत्र यत्र रामनाम श्रूयते, तत्र तत्र तदा तदा हनुमान् आगच्छति। सः केनचित् रूपेण आगन्तुं शक्नोति। सः कामरूपी अस्ति। परन्तु अहं तं ज्ञातुं भवते साहाय्यम् करिष्यामि।

तदनन्तरम् रामबोला एकां व्यवस्थाम् स्थापितवान्। सः सत्सङ्गार्थम् बन्धुमित्राणि अन्यजनानि च आहूतवान्।

रामबोला — बहवः जनाः आगतवन्तः! अहं आञ्जनेयं कथं ज्ञातुं शक्नोमि?! "श्री राम जय राम, जय जय राम" …

दिव्यपुरुषः — पश्यतु! तत्र एकः पुरुषः सामान्यवस्त्रे उपविशति। सः एव हनुमान् अस्ति।

शीघ्रं रामबोला आञ्जनेयस्य समीपम् गत्वा तस्य चरणौ गृहीतवान्।

रामबोला — अहं भवन्तं न त्यक्ष्यामि कदापि।

आञ्जनेयः — उत्तिष्ठतु! भवान् किं करोति? भवान् मां किमर्थं नमस्करोति?

रामबोला — यः मां रामानुग्रहं प्रापयितुम् शक्नोति, तम् एव अहं नमस्करोमि।

आञ्जनेयः — अहं सामान्यमानवः एव। अहं किं कर्तुं शक्नोमि?

रामबोला — हे प्रभो, मायाम् मा दर्शयतु। अहं जानामि भवान् कः इति। मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्। वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये॥

एवं प्रकारेण रामबोला तुलसीदासः इति प्रसिद्धः भूत्वा आञ्जनेयस्य कृपां प्राप्य 'रामचरितमानस' ग्रन्थम्, 'हनुमान् चालीसा' स्तोत्रम् च रचितवान्।